Kateksja i dekateksja: zapomniane pojęcia o kluczowym znaczeniu terapeutycznym

Jak rozumienie inwestycji energii psychicznej pomaga pracować z traumą, relacjami i ciałem

W codziennej praktyce psychoterapeutycznej często spotykamy się z pacjentami, którzy mówią:
„Nie mogę przestać o tym myśleć”,
„To cały czas siedzi we mnie”,
„Czuję, jakby coś mnie trzymało”.

Choć opisują oni swoje doświadczenia bardzo różnymi słowami, za wieloma z nich stoi wspólny mechanizm: silne związanie energii psychicznej z określonym obiektem doświadczenia. W klasycznej psychoanalizie mechanizm ten nosi nazwę kateksji.

Kateksja to pojęcie dziś rzadziej używane wprost, ale wciąż obecne „między wierszami” w pracy z traumą, żałobą, przywiązaniem, objawami psychosomatycznymi czy w terapii somatycznej. Jego zrozumienie pozwala spojrzeć na trudności pacjentów nie jako na „opór” czy „brak gotowości”, lecz jako na naturalny skutek nadmiernej koncentracji energii psychicznej w jednym obszarze doświadczenia.

Czym jest kateksja – klasyczne rozumienie pojęcia

Pojęcie kateksji zostało wprowadzone przez Zygmunta Freuda i odnosi się do ilości energii psychicznej, jaką jednostka inwestuje w dany obiekt. Obiektem tym może być:

• osoba,
• relacja,
• myśl,
• wspomnienie,
• fantazja,
• a także część ciała lub określone doznanie somatyczne.

W klasycznym ujęciu energia ta miała charakter głównie libidinalny, jednak współczesne rozumienie kateksji obejmuje znacznie szersze spektrum energii emocjonalnej i afektywnej.

W praktyce klinicznej kateksję można rozumieć jako odpowiedź na pytanie:
„Jak bardzo to coś jest dla pacjenta żywe, naładowane i obecne?”

Im silniejsza kateksja:

• tym częściej dany temat powraca,
• tym większe emocje wywołuje,
• tym trudniej jest go „odłożyć” lub symbolicznie zamknąć.

Kateksja jako proces dynamiczny, a nie stan

Ważne jest, aby podkreślić, że kateksja nie jest cechą stałą, lecz procesem dynamicznym. Energia psychiczna:

• może się wiązać,
• może się przemieszczać,
• może się rozpraszać,
• może być wycofywana i reinwestowana.

Zdrowe funkcjonowanie psychiczne charakteryzuje się elastycznym przepływem kateksji. Problemy kliniczne pojawiają się wtedy, gdy:

• energia zostaje nadmiernie skupiona w jednym obszarze,
• brak jest możliwości jej regulacji,
• lub gdy wycofanie kateksji byłoby zbyt bolesne lub zagrażające.

Z tej perspektywy wiele objawów psychicznych można rozumieć jako skutki utknięcia energii psychicznej.

Kateksja a trauma – dlaczego energia się „zatrzymuje”

W doświadczeniu traumy kateksja odgrywa szczególnie istotną rolę. Zdarzenie traumatyczne:

• przekracza możliwości regulacyjne organizmu,
• wywołuje intensywną aktywację układu nerwowego,
• i zostaje zapisane w pamięci w sposób fragmentaryczny, niesymboliczny i często somatyczny.

W rezultacie energia psychiczna zostaje związana z elementami doświadczenia traumatycznego, takimi jak:

• obrazy,
• dźwięki,
• zapachy,
• doznania cielesne,
• konkretne reakcje fizjologiczne.

Pacjent nie „trzyma się traumy” dlatego, że tego chce.
Trauma trzyma energię, ponieważ nie została jeszcze zintegrowana.

Z perspektywy kateksji:

• flashback to nagły powrót silnie skatektyzowanego materiału,
• objawy psychosomatyczne to kateksja ulokowana w ciele,
• a unikanie to próba ochrony przed ponownym zalaniem energią.

Kateksja a ciało – perspektywa somatyczna

Choć pojęcie kateksji wywodzi się z psychoanalizy, jego użyteczność znacznie wzrasta, gdy rozszerzymy je o perspektywę cielesną.

W pracy somatycznej obserwujemy, że energia psychiczna może być:

• związana z określonym napięciem mięśniowym,
• utrwalona w postawie ciała,
• obecna w chronicznych doznaniach bólowych,
• powiązana z reakcjami autonomicznymi (zamrożenie, nadpobudzenie).

Zamiast pytać wyłącznie „o czym pacjent myśli?”, możemy zapytać:

• „Gdzie w ciele ta energia jest trzymana?”
• „Co się dzieje, gdy próbujemy ją poruszyć?”

Kateksja w ciele często pełni funkcję ochronną. Napięcie nie jest „błędem”, lecz rozwiązaniem, które kiedyś było konieczne.

Dekateksja – wycofywanie energii psychicznej

Pojęciem ściśle związanym z kateksją jest dekateksja, czyli proces stopniowego wycofywania energii psychicznej z danego obiektu.

Klasycznym przykładem jest żałoba. W jej zdrowym przebiegu:

• energia psychiczna była silnie związana z utraconą osobą,
• strata uniemożliwia dalszą inwestycję w dotychczasowej formie,
• a proces żałoby polega na powolnym i bardzo bolesnym wycofywaniu kateksji.

Dekateksja nie oznacza:

• zapomnienia,
• unieważnienia relacji,
• ani „pozbycia się” emocji.

Oznacza raczej zmianę formy związania energii, tak aby możliwe było dalsze życie psychiczne.

Dlaczego dekateksja bywa niemożliwa

W praktyce terapeutycznej często obserwujemy, że pacjenci:

• „utykają” w żałobie,
• nie potrafią odejść z destrukcyjnych relacji,
• pozostają przywiązani do tożsamości ofiary,
• lub nie są w stanie zrezygnować z objawu.

Z perspektywy kateksji nie jest to kwestia braku motywacji, lecz faktu, że:

• wycofanie energii byłoby równoznaczne z rozpadem struktury psychicznej,
• alternatywne obiekty kateksji nie są jeszcze dostępne,
• lub dekateksja uruchamiałaby zbyt silny lęk egzystencjalny.

Dlatego proces terapeutyczny rzadko polega na „odcinaniu” kateksji. Częściej jest to:

• proces jej rozproszenia,
• przeregulowania,
• i stopniowego poszerzania pola doświadczenia.

Kateksja w relacji terapeutycznej

Relacja terapeutyczna sama w sobie staje się obiektem kateksji. Pacjent:

• inwestuje energię emocjonalną w terapeutę,
• przypisuje mu znaczenia związane z wcześniejszymi relacjami,
• reaguje na mikroprzerwania i granice.

Zamiast traktować to wyłącznie jako przeniesienie, można widzieć to jako:
naturalny proces inwestowania energii w relację, która ma potencjał regulacyjny.

Zadaniem terapeuty nie jest:

• ani wzmacnianie zależności,
• ani gwałtowne jej osłabianie,

lecz pomaganie pacjentowi w rozwijaniu zdolności do elastycznego inwestowania energii – zarówno w relacji terapeutycznej, jak i poza nią.

Praktyczne implikacje kliniczne

Rozumienie kateksji może zmienić sposób, w jaki:

• conceptualizujemy objawy,
• reagujemy na „utknięcie” terapii,
• interpretujemy brak zmiany.

Zamiast pytać:

• „Dlaczego pacjent nie puszcza?”

możemy zapytać:

• „Co się stanie, jeśli energia zostanie wycofana?”
• „Jaką funkcję pełni to związanie?”
• „Czy istnieje przestrzeń, do której energia mogłaby bezpiecznie popłynąć?”

Takie pytania sprzyjają postawie:

• większej cierpliwości,
• głębszego szacunku dla mechanizmów obronnych,
• i bardziej zintegrowanej pracy z ciałem i emocjami.

Podsumowanie

Kateksja to pojęcie stare, ale niezwykle aktualne. Pomaga ono zrozumieć, dlaczego:

• zmiana bywa tak trudna,
• objawy są uporczywe,
• a proces terapeutyczny wymaga czasu.

Dla psychoterapeutów pracujących z traumą, ciałem i relacją, kateksja może stać się użyteczną mapą, która:

• normalizuje trudności pacjentów,
• chroni terapeutę przed nadmiernym naciskiem na zmianę,
• i wspiera bardziej regulacyjny, a mniej interwencyjny styl pracy.

---

---

Sprawdź również